رود چگونه به وجود می‌آید؟

رودخانه‌ها از کجا سرچشمه می‌گیرند؟

رودخانه‌ها در نهایت به کجا می‌ریزند؟

طولانی‌ترین و کوتاه‌ترین رودهای جهان کدامند؟

رود چگونه به وجود می‌آید؟

رود به جریانی از آب گفته می‌شود، که از به هم پیوستن آب‌های جاری بر روی زمین تشکیل می‌شود. تا در نهایت به دریا، دریاچه و یا دشت ریخته می‌شود. به بستر مسیر رود، رودخانه گفته می‌شود. رودخانه از جاری شدن طبیعی آب میان دو مرز کاملاً مشخص به وجود می‌آید. آب جاری از باران یا برف تامین می‌شود. با ریزش باران آن یا ذوب شدن برف‌ها، آب روی شیب‌های تند جاری می شود و جریان‌های کوچکی در چین و شکن‌های زمین به وجود می‌آورد. از به هم پیوستن این جریان‌های کوچک نهر ها و از به هم پیوستن  نهرها رودخانه به وجود می‌آید. نهرهایی که به رودخانه‌ی اصلی می‌پیوندند شاخاب نام دارند.  قسمتی از آب باران نیز داخل زمین فرو می‌رود و درون سنگ‌ها نفوذ می‌کند تا وقتی که به لایه‌ای از سنگ‌ها برسد که توان نگهداری آب بیشتری را ندارند. در آن هنگام به طرف سطح روان و چشمه به وجود می‌آید. رودخانه با جاری شدن به طرف دریا بزرگ و بزرگتر می‌شود زیرا شاخاب‌های بیشتری به آن می‌پیوندند.

رودخانه‌ها از کجا سرچشمه می‌گیرند؟

رودخانه‌ها در ابتدا یک جویبار کوچک است. بعضی از آب چشمه‌ای که از زمین بیرون می‌زند، سرجشمه می‌گیرند و بعضی دیگر در کوهستان و از اب باران یا در نوک یخچال‌ها جایی که یخ‌ها شروع به ذوب شدن می‌کنند تشکیل می‌شوند. بعضی دیگر از دریاچه‌ها سرچشمه می‌گیرند.

رودخانه‌ها در نهایت به کجا می‌ریزند؟

بیش‌تر رودخانه‌ها در پایان راه خود به دریا و در نهایت به اقیانوس می‌ریزند. مَصَب رود، جایی است که آب شیرین رود با آب شور دریا مخلوط می‌شود.

البته بعضی از رودها به دریا  نمی‌ریزند. آنها به دریاچه‌ها می‌پیوندند و یا وارد خاک می‌شوند.

رودخانه صخره‌ها را می‌فرساید

 رودخانه‌ها زمین را می‌شکافند و دره و تنگه به وجود می‌آورند. فشار آب نیروی عظیمی دارد. یک متر مکعب آب،  یک تن وزن دارد. آب تنها با ضربه زدن می‌تواند صخره‌ها را متلاشی کند. اما مهمتر از آن وزن رسوباتی مانند سنگ و ماسه است که رودخانه حمل می‌کند و بستر رودخانه را می‌شوید. تخته‌سنگ‌های بزرگ در بستر رودخانه می‌غلتد و آن را عمیق‌تر می‌کنند.

میزان فرسایش زمین توسط آب، هم به سختی سنگ‌ها و هم به شیب رودخانه بستگی دارد. هرجه شیب رودخانه بیشتر باشد  قدرت فرسایش آب بیشتر است. در نقاطی که ارتفاع زمین زیاد می‌شود یا ارتفاع از سطح دریا کم می‌شود، رودخانه‌ها می‌توانند به سرعت سنگ‌ها را بشکافند.

 هر چه سرعت آب رودخانه بیشتر باشد، سنگ‌های بزرگتر و رسوبات بیشتری با خود حمل می‌کند. با کاهش سرعت آبِ رودخانه، بخشی از  رسوبات محلول ته‌نشین می‌شود؛ ابتدا ریگ‌های بزرگ‌تر، سپس ماسه‌ها و سرانجام گل و لای نرم ته‌نشین می‌شود. با ورود رودخانه به آب های آرامِ دریاچه یا دریا و یا کاهش شیبِ کف دره این نشست به تدریج روی می‌دهد.

قسمت‌های مسیر رودخانه

مسیر بالایی رودخانه

رودخانه در ابتدای مسیر و نزدیک سرچشمه بسیار بالاتر از دریا قرار دارد، جریان آن شدید و قدرت تخریب آن بسیار زیاد است. رودخانه، به ویژه هنگام جاری شدن سیل، سنگ و ریگ نیز همراه دارد. سنگ‎ها یکدیگر را می‌سایند و به تدریج شکسته و به سنگ‌ریزه‌های کوچک، ماسه و گل ولای تبدیل می‌شوند. در این مرحله رودخانه هنوز کوچک و کم عمق است و بستر آن پر از سنگ است.

 مسیر میانی رودخانه

 در این قسمت رودخانه سرعت زیادی ندارد. آب رودخانه بیشتر است و بنابراین بستر آن وسیع‌تر و پوشیده از ماسه، ریگ‌های کوچک و علف‌های هرز آبی می‌شود. رودخانه  قدرت عبور از روی مانع های بزرگ را ندارد و آن‌ها را دور می‌زند. به این دلیل مسیر رودخانه از میان تپه‌ها می‌گذرد. در محل‌هایی که رودخانه پیچ می‌خورند، آب جاری در مسیر خارجی پیچ باید سریع‌تر از آب مسیر داخلی حرکت کند چون مسیر طولانی‌تری را می‌پیماید. بنابراین این آب، کرانه‌ی رودخانه را می‌شوید و دره را عریض‌تر می‌کند.

مصَب رودخانه یا جایی که رود به دریا می‌ریزد

رودخانه با نزدیک شدن به دریا عریض و سرعت آن آن کم می شود و پیچ‌های بزرگی دور مانع‌های کوچک می‌زند. با پهن شدن رودخانه و کاهش سرعت آب، رسوبات ته‌نشین می‌شود. رودخانه هنگام ورود به دریا منطقه‌ی مثلثی شکل از گل و لای به نام دلتا تشکیل می دهد.

نقش رودها 

نقش رودها در چرخه‌ی آب، جمع آوری آب‌های باران جاری شده در سطح خشکی‌ها و حمل آن به اقیانو‌س‌ها است. به هر طریق آن‌ها زمین را آبیاری می‌کنند و چرخه‌های متفاوتی را حمایت می‌نمایند. رودها اثرشان را با فرسایش سنگ و حفر دره‌های عمیق بر جای می‌گذارند. هنگامی که به اقیانوس‌ها می‌رسند، مواد معدنی و مواد مغذی که مورد استفاده زندگی موجودات دریایی است ته‌نشین می‌کنند.

رودها فواید دیگری هم دارند، از جمله مکانی هستند برای عبور کشتی‌ها به آب‌های آزاد و سواحل‌شان، حمل کالا ومسافر با کشتی‌ها.

طولانی‌ترین رودهای جهان

نیل

نیل طولانی‌ترین جهان است. از کوهستان‌های شرق آفریقا آغاز می‌شود و به دریاچه‌ی ویکتوریا می‌ریزد، قبل از آن‌که به سمت شمال بپیچد و از میان کشورهای مصر و سودان عبور کند و به مدیترانه برسد، حدود6650 کیلومتر راه را طی می‌کند. باران‌های سنگینی در اتیوپی سبب طغیان رود نیل در هر تابستان می‌شود.

آمازون

آمازون دومین رود طویل جهان به طول 6400 کیلومتر است و در منطقۀ استوایی آمریکای جنوبی تا اقیانوس اطلس امتداد دارد. این رود مسیر پرپیچ و خمی در فلات و جنگل های پایین دست آمازون طی می کند و همه ساله طغیان می‌کند و جنگل را برای ماه‌ها غرق در آب می‌کند.

یانگ تسه

یانگ تسه سومین رود جهان به طول 6300 کیلومتر درمیان تبت و چین جریان دارد. سرچشمه‌ی آن در ارتفاعی حدود 5500 متر بالاتر از سطح دریا در فلات تبت واقع است. این رود در طول مسیرش در دره‌های عمیق زیادی می‌پیچد.

کوتاه‌ترین رود جهان

یکی از کوتاه‌ترین رودخانه‌ها، رودخانه‌ی دی در ایالات متحده آمریکاست. این رودخانه 37 متر طول دارد.

انواع رود

 رودخانه‌ها را از نظر تغییر مقدار آب در طول سال به دو دسته دائمی و فصلی تقسیم می‌کنند.

رودهای دایمی

در نواحی مرطوب که مقدار بارندگی زیاد و تبخیر کم است رودخانه‌ها همیشه آب دارند. آب این رودخانه‌ها در زمانی که بارندگی نیست از ذوب برف و یخ نواحی مرتفع و یا از ورود آب‌های زیرزمینی به داخل آنها تامین می‌شود.

رودهای فصلی

در نواحی خشک که مقدار بارندگی کم و تبخیر زیاد است رودخانه‌ها بیشتر موقتی و فصلی‌اند. این رودخانه‌ها بنابه شرایط ممکن است فقط در خلال بارندگی و کمی بعد از آن یا فقط در طول فصول مرطوب سال آب داشته باشند. معمولا در این مناطق سطح آب زیرزمینی پایین‌تر از آن است که بتواند رودخانه را تغذیه کند.

منابع

- دایرة‌المعارف اینترنتی زمین، محصول مشترک گوگل وموسسه‌ی کیندرسلی، مترجمان: دکتر مهدی چوبینه، مرضیه سعیدی، انتشارات محراب قلم، ۱۳۹۰.

- دانشنامه آکسفورد، جلد اول، نویسنده: آئروسل - ریه، مترجمان: شهریار بهرامی اقدم و دیگران، نشر نی، 1390.

- دایره المعارف چراهای شگفت‌انگیز، جلد اول، نویسنده: بریژیت آویسون و دیگران، مترجم: رویا خوئی، نشر محراب قلم، چاپ1385.