آیا می‌دانید انواع خاک و مواد تشکیل‌دهنده خاک چیست؟

گیاخاک چیست؟

خاک مناسب برای کشاورزی چیست؟

فرسایش خاک چیست؟

عوامل موثر در فرسایش خاک چیست؟

راه‌های جلوگیری از فرسایش خاک چیست؟

انواع خاک و مواد تشکیل‌دهنده خاک

خاک‌های مختلف مواد تشکیل‌دهنده‌ی متفاوتی دارند. خاک‌ها در رنگ، بو، جنس، نرمی، زبری، اندازه ذرات و نفوذپذیری باهم فرق دارند.

به توانایی نفوذ آب در خاک نفوذپذیری خاک گفته می‌شود.

انواع مهم خاک‌ها عبارتند از:

             خاک رُسی

خاک رُسی محتوای ذرات رس فراوان است. ذرات تشکیل‌دهنده این خاک بسیار ریزند وبه علت نبود فضاهای خالی زیاد در بین ذرات آن نفوذپذیری بسیار کمی دارد ‌و آب را بیشتر در خود نگه می‌دارد.

ذرات خاک رس دراثر نفوذ آب سریعا به هم  می‌چسبند و درنتیجه فشرده می‌شوند و بعد از خشک شدن سفت می‌شوند و به همین دلیل ریشه گیاهان به راحتی نمی‌توانند در آن نفوذ کنند برای همین این خاک برای کشاورزی مفید نیست.

رنگ این خاک سرخ تا قهوه ای روشن است .

              خاک شنی و ماسه‌ای

ذرات تشکیل‌دهنده این نوع خاک کمی درشت‌تر بوده و بیشتر از شن و ماسه می‌باشد. در این خاک به دلیل درشتی ذرات فضای خالی بین ذرات آن بیشتر است و آب به سرعت در آن نفوذ می‌کند. قدرت نگهداری آب در این خاک کم است و آب به سرعت از آن عبور می‌کند و مواد غذایی و معدنی  خاک را با خود به قسمت‌های زیرین می برد و در نتیجه آب و مواد غذایی رادر اختیار ریشه قرار نمی‌دهد و ریشه نمی‌تواند مواد معدنی را جذب کند به همین دلیل این خاک برای کشاورزی مفید نیست.

رنگ این نوع خاک روشن می‌باشد .

              خاک باغچه یا هوموسی

این خاک ترکیبی از خاک رس، ماسه و گیاخاک است و به همین دلیل هم نفوذپذیری خوب و هم قدرت زیادی برای نگهداری آب دارد.

خاک‌های هوموسی، همان‌طور که گفته شد قدرت ذخیره‌ی رطوبت زیاد را به مدت طولانی دارند و به همین دلیل زود گرم نمی‌شوند و جزء خاک‌های سرد محسوب می‌گردند. عملیات زراعی درخاک‌های هوموسی به دلیل پوک بودن زمین به آسانی صورت می‌گیرد. کلیه‌ی خاک‌های هوموس‌دار، مرغوب و حاصلخیز و جهت زراعت گیاهان بسیار مناسب هستند.

این خاک به رنگ تیره دیده می‌شود. علت تیره بودن این خاک وجود گیاخاک در آن است.

گیاخاک

از پوسیدن و تغییر برگ‌ها و باقی‌مانده گیاهان در خاک گیاخاک به‌وجود می‌آید. وقتی‌باقی مانده و اجزای گیاهان درون خاک قرار می‌گیرند، با گذشت زمان تغییر می‌کند و می‌پوسد، در نتیجه، مخلوط تیره‌رنگی به دست می‌آید که به آن گیاخاک می گویند.

گیاخاک قدرت نگهداری آب را زیاد می‌کند، فضای خالی بین ذرّات خاک را افزایش می‌دهد و سبب نفوذ هوا به داخل خاک می‌شود، که برای رشد گیاهان بسیار مفید است. گیاخاک مواد مناسب و لازم برای رشد گیاهان را دارد.

بهترین خاک برای کشاورزی مخلوطی از خاک رس و ماسه و گیاخاک است.

فرسایش خاک

با گذشت زمان، آب و باد مقداری از خاک را با خود جابجا می‌کنند یا در طول زمان با دخالت عوامل طبیعی و مصنوعی خاک مواد غذایی و گیاخاک خود را از دست می‌دهد و حاصلخیزی‌اش کم می‌شود و برای رشد گیاه مناسب نیست که به آن فرسایش خاک می گویند.

عوامل موثر در فرسایش خاک

عومل مختلفی باعث فرسایش خاک می‌شوند که دو دسته است:

عوامل طبیعی: عواملی که به طور طبیعی باعث فرسایش خاک می‌شوند مثل باد، باران، سیل، ریزش کوه، زمین لرزه و...

عوامل غیرطبیعی: عواملی هستند که توسط انسان ایجاد می‌شود که عبارتند از: 

• از بین بردن پوشش گیاهی یا قطع درختان: ریشه گیاهان ذرات خاک را نگه می‌دارند و خاک را محکم‌تر می‌کنند بنابراین از بین رفتن پوشش گیاهی یا قطع درختان باعث فرسایش خاک می‌شود.
• چرای بیش از حد دام‌ها: چرای بیش از حد دام‌ها باعث از بین رفتن پوشش گیاهی و کاهش مواد معدنی خاک می‌شود.
• روش‌های نامناسب کشاورزی: مانند شخم زدن نامناسب یا آبیاری نامناسب موجب فرسایش خاک می‌شود.
• کاشت مداوم گیاهان در مزرعه بدون تقویت خاک مزرعه، استخراج معدن، جاده‌سازی، شهرسازی و حرکات ماشین‌های سنگین بر روی خاک باعث فرسایش خاک می‌شوند.

راههای جلوگیری از فرسایش خاک

• از کودهای گیاهی و یا انسانی استفاده کنیم تا خاک تقویت شود.
• زمین کشاورزی را موقتا رها کنیم و چیزی در آن نکاریم تا زمین بازسازی شود. به این روش آیش‌بندی می‌گویند.
• کشت متناوب در مزرعه داشته باشیم. مثلا یک سال گندم و سال دیگر سیب زمینی در زمین بکاریم.به این ترتیب خاک تا سال بعد مواد از دست رفته خود را باز سازی می‌کنند.
• به کار بردن کشت گیاهی مثل نخود، لوبیا، یونجه و شبدر در کشت متناوب، تا توسط باکتری‌های مفید و همزیست ریشه‌ی این گیاهان مزرعه تقویت شود.
• درخت کاری در مناطق باد گیر مزرعه ، تا جلوی باد و طوفان را بگیرد و باد و طوفان خاک را نبرد.
• در مناطق کوهستانی مزرعه را عمود بر شیب زمین شخم بزنیم یعنی به صورت پلکانی مثل مزارع چای لاهیجان.

منبع

- علوم پنجم دبستان